Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie chemii 2026. Komentuje badacz z UJ
Tegoroczną Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymali Henri Kagan z Uniwersytetu Paris-Sud oraz Kenso Soai Uniwersytetu Nauk w Tokio w uznaniu za "odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej", których badania znalazły zastosowanie między innymi w produkcji środków farmaceutycznych. Wybór komentuje prof. Miłosz Pawlicki z Wydziału Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Współcześnie kluczową rolę w codziennym życiu odgrywa umiejętność kontrolowanego tworzenia substancji o precyzyjnie zaplanowanych właściwościach. Niezaprzeczalnie istotną rolę odgrywa w tym temacie chemia organiczna, a ściślej mówiąc, synteza umożliwiająca tworzenie w zasadzie dowolnych produtków od związków ważnych dla współczesnej elektroniki użytkowej (np. diody typu OLED) po precyzyjnie zaplanowane i uzyskane substancje wykorzystywane w przemyśle farmaceutycznym. W tym ostatnim aspekcie kluczową rolę odgrywa przestrzenne rozmieszczenie atomów tworzących zaplanowaną pochodną i występowanie dwóch nienakładalnych na siebie wariantów tej samej cząsteczki, generując zjawisko chiralności - efekt absolutnie fundamentalny dla istnienia życia na Ziemi.
Ze względu na chiralność, którą charakteryzuje się materia ożywiona, bardzo ważną jest możliwość otrzymywania związków o określonej organizacji przestrzennej (tj. jednej z dwóch dostępnych konfiguracji absolutnych), gdyż dla oddziaływania substancji z chiralnym organizmem żywym jedna konfiguracja nie jest tym samym co druga. Można znaleźć sporo przykładów związków, które w zależności od wspomnianej konfiguracji absolutnej miały wpływ pozytywny bądź negatywny, co w przypadku pochodnych wykorzystywanych jako leki stanowiło (i wciąż stanowi) zasadniczy problem.
Współcześnie kontrolowana synteza jest możliwa w bardzo szerokim zakresie, między innymi dzięki pracom tegorocznych laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie chemii - Henriego Kagana i Kenso Soai, którzy zrewidowali szereg poglądów związanych z podstawowymi założeniami katalizy asymetrycznej, udowadniając możliwość występowania efektu autokatalitycznego prowadzącego do uzyskania jednej z możliwych konfiguracji, rozpoczynając reakcję z minimalnym nadmiarem enancjomerycznym, a co istotniejsze, pomijając konieczność stosowania aktywatorów o określonej konfiguracji. Prace Henriego Kagana uznawane są za pionierskie w dziedzinie katalizy asymetrycznej, jednak to nielinowość w syntezie asymetrycznej prowadząca do autokatalizy dającej homochiralne związki stanowi niezwykle ważkie odkrycie, które zostało precyzyjnie zbadane również przez drugiego noblistę z tego roku.
To kolejna Nagroda Nobla z chemii dla badaczy zajmujących się syntezą asymetryczną i wymuszeniem asymetrii w końcowych produktach, co świadczy o ważnej pozycji i istotnej roli tych zagadnień we współczesnym świecie. Trzeba jednak podkreślić, że w porównaniu do poprzednich wyróżnionych tegoroczna Nagroda została przyznana badaczom, których prace wytyczają kolejne ścieżki poznania samej Natury. Zjawisko autokatalizy, poza znaczącym udziałem w kontrolowanym tworzeniu substancji aktywnych biologicznie, stanowi istotny element w próbie zrozumienia homochiralności, tj. występowania wyłącznie jednej konfiguracji absolutnej, np. w strukturach aminokwasów - podstawowych jednostek budulcowych białek, a dalej również organizmów żywych.
Przyjęło się mówić, że Natura jest chiralna (co jest absolutną prawdą!), jednak dlaczego wybiera tylko jedną konfigurację absolutną aminokwasów? Na to pytanie wciąż nie znamy w pełni odpowiedzi, ale prace tegorocznych laureatów Nagrody Nobla z dziedziny chemii rzucają światło na ten efekt, a ich odkrycia nieliniowości w syntezie i możliwość wzbogacania w jeden z enacjomerów mieszanin bliskich stanowi równowagowemu na drodze autokatalizy są kluczowe. Z tego też powodu przyznana w tym roku Nagroda Nobla to nie tylko docenienie dotychczasowych osiągnięć obu uczonych, ale także ukłon w stronę kolejnych badań, które mogą przynieść odpowiedzi istotne z punktu widzenia samego poznania i poszerzenia naszej wiedzy, ale co istotniejsze, również do zrozumienia fundamentalnych praw natury.







Komentarze